السيد الطباطبائي ( مترجم وشارح : محسن دهقانى )

51

فروغ حكمت ( ترجمه وشرح نهاية الحكمه ) ( فارسى )

جهت وحدت آن است منعدم مىگردد باز شرط حملى كه عبارت باشد از كثرت توأم با وحدت از بين مىرود و حمل محقق نمىگردد . شرح هوهويت تعريف شد و گفته شد كه هوهويت بدين معناست كه موضوع و محمولى كه در يك جهت اختلاف دارند و در جهت ديگر اتحاد ، با هم يكى مىگردند و بر هم حمل مىشوند . اين مطلب يك حكم عمومى و كلى است . در اين جا اشكالى مطرح مىشود و آن اين كه اگر اتحادٌ ما ميان دو امر مختلف مجوز حمل ميان دو امر مختلف مىگردد و اين ، يك حكم عمومى و فراگير است پس در مورد اجزاى مقدارى يك متصل مقدارى مانند يك خط يا سطح يا حجم كه اجزاى فرضى بالقوه‌اى دارد ، چه مىتوان گفت . آيا در آن‌جا مىتوان بعض اجزاى يك خط يك مترى را بر بعض اجزاى ديگر آن حمل كرد و گفت اين نصف خط همان نصف خط ديگر است ، يا اين نصف خط همان كل خط است يا بالعكس ؟ بديهى هست كه اين حمل صحيح نيست در حالى كه اين دو نصف خط با هم از جهت وجود مقدارى اتحاد ، دارند گرچه از جهت آن كه دو نيم‌خط ، جدا از هم هستند با هم مغاير مىباشند . نتيجه اين كه در هر مورد نمىتوان گفت كه به صِرفِ وجودِ جهتِ اتحاد ميان دو امر مختلف ، حمل ميان آن دو جايز است . اما پاسخ آن است كه متصل مقدارى هم‌چون خط و سطح و حجم مادامى كه به يكى از تقسيمات ذهنى يا خارجى تقسيم نشده‌باشد كثرتى در آن واقع نمىشود . و چون كثرت در آن واقع نمىشود شرط حمل كه عبارت است از جهت وحدتِ توأم با جهت كثرت حاصل نمىشود . و چون شرط حمل حاصل نباشد حملى صورت نمىگيرد . ولى آن‌گاه كه متصل مقدارى ذهناً يا خارجاً تقسيم پذيرفت وحدت آن از بين